ECONOMIE PAGINA 28 | VOLKSKRANT DONDERDAG 7 MAART 2019

Recept tegen het verloop in de zorg. Hoe houd je zorgpersoneel – en dan met name verpleegkundigen- binnenboord, in deze tijden van schreeuwende tekorten? Bij de ziekenhuizen Tergooi en GGZ Delfland denken ze het antwoord te hebben..

Van DOOR MICHIEL VAN DER GEEST

LACHENDE GEZICHTEN IN ZIEKENHUIS TERGOOI, WAAR DE PROBLEMEN VAN 800 VERPLEEGKUNDIGEN SERIEUS WERDEN GENOMEN. FOTO RAYMOND RUTTING / DE VOLKSKRANT

19-04-19 10’31

Wie van onheilspellende cijfers houdt, kan zich elke dag verkneukelen over de arbeidsmarkt-problematiek in de zorg. 125.000 mensen zijn er extra nodig, alleen al in de ouderenzorg. In de tweede helft van 2018 tikte het aantal openstaande vacatures in de zorg de 31 duizend aan. Als we de demografie haar gang laten gaan, moet straks een op de vier werkenden als zorgverlener aan de slag om aan de toenemende vraag te kunnen voldoen.

Geen wonder dus dat het kabinet een indrukwekkende batterij aan actieplannen, wervingscampagnes en commissies heeft opgetuigd om maar zoveel mogelijk zielen voor de zorg te winnen. Daarbij is er wel een joekel van een probleem, concludeerde de commissie Werken in de Zorg afgelopen december: de  zorgsector is zo lek als een vergiet. ‘Met de kraan open gaat er veel ‘water’ in, maar een groot deel daarvan loopt er echter razendsnel weer uit.’

In 2017, schrijft de commissie, verliet bijna een op de vijf zorgmedewerkers hun werkgever, ruim 8 procent verliet de zorg zelfs helemaal. De oorzaken zijn gevat in een deprimerend rijtje: hoge werkdruk, last van administratieve taken, onvoldoende werksfeer, onvoldoende professionele trots, niet zelfstandig kunnen werken, onvoldoende flexibiliteit, continuïteit, professionele ontwikkeling, begeleiding op het werk en salaris.

Dat roept de vraag op: wat kan een werkgever doen om zorgpersoneel – en dan met name verpleegkundigen – binnenboord te houden? Bij GGZ Delfland met locaties in de regio’s Haaglanden en Rijnmond en bij het ziekenhuis Tergooi in Hilversum en Blaricum zijn ze er de afgelopen jaren in geslaagd het verloop in toom te houden. Het programma Excellente zorg − een initiatief van beroepsvereniging V&VN − moet de verpleegkundige meer voldoening geven in het werk. Hoe dat in zijn werk gaat?

1. Begin met een nulmeting en pak de problemen aan

Een fusie, een recessie die erin had gehakt, het ziekenhuis negatief in het nieuws: de werksfeer in Tergooi was drie jaar geleden niet goed. Het was het moment waarop Janet Bloemhof en Jeannette Knol, verpleegkundigen met een universitaire scholing en die zich in Tergooi ook beleidsmatig met de verpleegkunde bezighouden, besloten hun collega’s te bevragen. Bloemhof: ‘Ze waren maar matig tevreden met hun werk, er waren weinig opleidingsmogelijkheden, en de zeggenschap van verpleegkundigen kon beter.’

Met die data in de hand konden Bloemhof en Knol de raad van bestuur van het ziekenhuis laten zien: kijk, hier moet iets veranderen, we moeten de signalen van deze 800 zo belangrijke verpleegkundigen serieus nemen. Door de enquête werd duidelijk zichtbaar dat de belemmeringen voor verpleegkundigen om goede zorg te verlenen per afdeling verschillend waren. ‘Dan kun je per afdeling gaan inzoomen’, zegt Knol. De ene afdeling ervaarde te weinig steun van de leidinggevende, de andere een cultuur waarin te weinig oog was voor de patiënt. ‘Op die afdeling kwam een verpleegkundige met het idee elke ochtend met iedere patiënt in ten minste vijf minuten de rest van de dag door te nemen.

Dat geeft de verpleegkundige houvast en patiënten waarderen het. We merken zelfs dat patiënten minder een beroep doen op verpleegkundigen, omdat ze alle aandacht hebben gehad en al hun vragen hebben kunnen stellen.’ Ook bij GGZ Delfland, een organisatie met 1.100 werknemers, deden ze zo’n onderzoek. Opnieuw bleek: per afdeling spelen verschillende, maar oplosbare problemen. Marleen van der Brugge, projectleider Excellente zorg van de instelling: ‘Verpleegkundigen hebben soms te maken met moeilijke situaties. Bijvoorbeeld: een patiënt wil naar buiten rennen om zich te suïcideren en wordt tegengehouden door een verpleegkundige. Vervolgens dient de patiënt een klacht tegen de verpleegkundige in: zij heeft aan mijn arm getrokken. Als een zorgmedewerker dan niet weet hoe zij beschermd wordt en wat haar rechten zijn, dan kan dat een onveilig gevoel geven. Het team heeft uitgezocht wat de rechten van medewerkers zijn. Ze weten nu waar ze aan toe zijn.’

2. Gun mensen hun eigen initiatief

Wat je als zorgorganisatie vooral níet moet doen, zegt Van der Brugge, is ‘vanuit een bijgebouw’ mensen vertellen hoe ze hun werk moeten doen. ‘Dat weten ze zelf namelijk heel goed.’ Wat je als leiding vooral wel moet doen, is het geven van duidelijkheid, zegt Iris Bandhoe, psychiater en bestuurder van GGZ Delfland. ‘Iedereen moet weten in welke vorm we welke behandelingen leveren. En natuurlijk weten afdelingen hoeveel uren ze productief moeten zijn en hoeveel patiënten ze moeten zien. Maar daarnaast blijft er tijd over en dan kun je zeggen: kom maar op met die ideeën, voer die uit, onderzoek ze, en als ze goed zijn, gaan ze mee in het nieuwe meerjarenplan.’ Ze geeft als voorbeeld: op de detoxkliniek gingen de patiënten vroeger rond etenstijd aan tafel en kregen dan hun eten opgeschept. Nu beheren zij zelf het budget, doen de boodschappen en bereiden het eten. Belangrijke stappen, met het oog op hun herstel via gezond eten en als hulpmiddel om weer zelfstandig te gaan functioneren in de maatschappij. Het was een idee van de verpleegkundigen zelf en daar moet dus wel ruimte voor zijn, zegt Bandhoe. ‘Als je mensen wilt demotiveren, dan moet je ze zeggen dat ze mogen meedenken, om vervolgens al hun ideeën af te schieten omdat het beleid nou eenmaal al is bepaald.’ De hoge werkdruk en de toegenomen complexiteit van patiëntenzorg maken het nog eens extra lastig te regelen dat verpleegkundigen aan dit soort initiatieven en onderzoeken toekomen. Toch is ‘die scharreltijd om je te verdiepen’, zoals Knol uit Tergooi het noemt, ‘ontzettend belangrijk’.

3. zorg dat verpleegkundige trots kan zijn

Tot twee jaar geleden kende Tergooi nog een VAR, een Verpleegkundige Advies Raad. Tegenwoordig is de A weg: Verpleegkundige Raad. Dat is meer dan een kwestie van semantiek, het laat zien dat verpleegkundigen een plek in de organisatie opeisen. ‘Daarmee zeggen we: dit is ons vak, wij zijn professionals, ook wij hebben een belangrijke stem’, zegt Knol. De verpleegkundige moet af van het calimero-effect en moet uit de schulp kruipen, vindt Knol. ‘Een verpleegkundige is zoveel meer dan een paar handen aan het bed.’ Dat besef kan mensen langer op hun plek houden. Essentieel is dat ook de opleidings- en carrièremogelijkheden worden uitgebreid. Tot voor kort waren die beperkt in Tergooi, behalve de geijkte specialisaties voor de intensive care, spoedeisende hulp of kinderverpleegkunde. Nu zijn er verpleegkundige masters, verpleegkundige leiders, verpleegkundige mentors en leermeesters klinisch redeneren. Bij de professionalisering van het beroep hoort ook een nieuwe status: als artsen de wereld overvliegen voor congressen, waarom mogen verpleegkundigen dan niet op werkbezoek bij een zusterziekenhuis in Chicago om te leren hoe je als verpleegkundige voor jezelf opkomt, dachten ze in Tergooi. Bij GGZ Delfland is op staf- en bestuursniveau een verpleegkundige toegevoegd. Maar, nog veelzeggender: ook op de werkvloer zijn ‘muren afgebroken’, zegt bestuurder Bandhoe. ‘Verpleegkundigen beslissen nu mee over het zorgbeleid van een patiënt.

Dat was zeker niet de standaard.’De communicatie met artsen is enorm veranderd, zegt ook Bloemhof inTergooi. ‘Niemand belt meer de arts met de vraag: de patiënt voelt zich niet goed, wat moet ik doen? Nee, de verpleegkundige meldt de symptomen, de achtergrond, haar inschatting en doet een voorstel tot behandeling. Voorheen zaten we op de reservebank, nu zijn we actieve spelers geworden.’ Het gaat niet om het geld. Natuurlijk, salaris doet er wel toe, maar daarmee kan een zorginstelling het verschil niet maken, denken alle betrokkenen. Toch ziet bestuurder Bhandoe dat concurrerende zorginstellingen met hogere schalen verpleegkundigen proberen te lokken. Zinloos volgens haar: ‘Dan wil iedereen meer salaris en dat kunnen zorginstellingen niet betalen.’ De gezondste manier is ervoor te zorgen dat mensen met plezier naar hun werk gaan, dat ze vakbekwame collega’s hebben en dat ze werken in een vast team, waarin zij zich veilig voelen.